America Gaeth a'r Cymry

• Hafan
• Mwy am y Gyfres
• Y Gaethfasnach
• Caethweision
• Caethfeistri
• Diddymwyr
  • Morgan John Rhys
  • Iolo Morgannwg
  • Robert Everett
  • Underground Railroad
• Llefydd i ymweld â nhw

Diddymwyr - Morgan John Rhys

Morgan John Rhys - diddymwr Cymraeg

Ganwyd yn 1760 ar y ffin rhwng Morgannwg a Mynwy, a daeth yn weinidog gyda'r Bedyddwyr ym Mhontypwl.

Credir mai ef oedd awdur pamffledyn â gyhoeddwyd yn ddi-enw tua 1792, yn ymosod ar gaethwasiaeth yn y Caribî. Ei deitl oedd:

Dioddefiadau miloedd lawer o ddynion duon, mewn caethiwed truenus yn Jamaica a lleoedd eraill; yn cael eu gosod at ystyriaeth ddifrifol y Cymry hawddgar, er mwyn ceisio eu hennill i adael suwgr, trigl, a rum

A dyma'r cyhoeddiad cyntaf o'i fath yn Gymraeg.

Tua'r un adeg cyhoeddwyd baled wrth-gaethiwol hefyd, a chredir mai Morgan John Rhys oedd awdur honno hefyd. Dyma ychydig o linellau:

Pan fo'ch yn gweled Suwgr,
Oh! Cofiwch fel y cawd,
Trwy lafur annaturiol
Cystuddiol caethion tlawd:

"Y Cylchgrawn Cynmraeg" 1793-4

Yn 1793 dechreuodd gyhoeddi "Y Cylchgrawn Cynmraeg", y cyfnodolyn cynta yn ein hiaith, a gwnaeth le ar ei dudalennau ar gyfer pob math o erthyglau blaengar. Yn eu plith, roedd "Hanes hynod Negroe" ac hefyd "Hanes Bywyd David George", cyn-gaethwas o Virginia. Dyma un o'r "slave narratives" cyntaf i'w cyfieithu i'r Gymraeg, felly mae'n werth dyfynu ohono:

Hanes Bywyd Mr David George, o Sierra Leone, yn Affrica; A adroddwyd ganddo ef ei hun, mewn cyfeillach â'r Brawd Rippon, o Lundain, a'r Brawd Pearce, o Birmingham.

Fe'm ganed yn swydd Essex, Virginia, o gylch 50 neu 60 o filldiroedd o Williamsburg, ar afon Nottaway, o rieni a ddygwyd o Affrica, heb ddim ofn Duw o flaen eu llygaid. Y gwaith cyntaf a gefais i ei wneuthur oedd dwyn dwfr a chribo cotton; wedi hynny fe'm danfonwyd i'r maes i weithio ar lafur a ffwgws (tobacco) yr Indiaid, hyd ne's oeddwn tua 19 oed.

John oedd enw fy nhad, a Judith fy mam. Yr oedd gennyf bedwar brawd a phedair chwaer, pa rai fel fy hunan a anwyd oll mewn caethiwed: enw ein meistr oedd Chapel; - un creulon iawn oedd i'r dynion duon...Fe'm fflangellwyd...lawer gwaith ar fy nghroen noeth, hyd nes 'doedd y gwaed yn rhedeg i lawr dros fy ngwregys ond y gofid mwyaf a gefais i oedd eu gweled yn fflagellu fy mam a chlywed hithau ar ei chluniau yn begian trugaredd.

Daeth y cylchgrawn i ben ar ôl pump rhifyn yn Ionawr 1794, wrth i'r chwyldro yn Ffrainc ysgogi ymateb adweithiol gan yr awdurdodau Seisnig.

Ymfudo i'r Unol Daleithiau

Yn 1794 symudodd Morgan John Rhys i'r Unol Daleithiau Newydd i chwilio am rywle lle y gallai sefylu gwladfa Gymraeg. Mi deithiodd drwy'r De a threuliodd rai misoedd yn Savannah, Georgia, lle sefydlodd eglwys i'r duon, a chynllunio sefydlu ysgol i'w plant.

I werthfawrogi pa mor feiddgar oedd hyn, craffwch ar y pennawd isod i weld pa mor elyniaethus oedd caethfeistri i'r syniad o addysg grefyddol i'w caethweision, hyd yn oed drigain mlynedd yn ddiweddarach.

Ystyriai Morgan John Rhys setlo yn Savannah. Ond roedd o'n rhy bell o flaen ei amser ac aeth ei gynlluniau i'r gwellt. Aeth yn ôl tua'r Gogledd a sefydlu'i wladfa ym Meula, Pennsylvania.

Fel gyda chynifer o'i gynlluniau, efallai nad oedd eu ffrwyth yn hir ei barhâd, ond roedd Morgan John Rhys wedi dangos y ffordd, o leiaf.