America Gaeth a'r Cymry

• Hafan
• Mwy am y Gyfres
• Y Gaethfasnach
• Caethweision
• Caethfeistri
• Diddymwyr
  • Morgan John Rhys
  • Iolo Morgannwg
  • Robert Everett
  • Underground Railroad
• Llefydd i ymweld â nhw

Diddymwyr

Underground Railroad

Nid rheilffordd go iawn oedd hwn ond rhwydwaith o bobl oedd yn helpu caethweision i ddianc o daleithiau caeth y De, tua'r Gogledd a Chanada gan amlaf. Amcangyfrifir fod 100 000 o gaethweision wedi llwyddo dianc yn y modd hwn rhwng 1810 ac 1850.

Yn yr 1830au gwnaeth rhywun sylw gwawdlyd fod caethweision yn diflannu fel petaent yn defnyddio rheilfordd tanddaearol ac fe lynodd yr enw; yn wir, defnyddiwyd terminoleg y rheilffordd i ddisgrifio gweithgareddau'r rhwydwaith. "Gorsafoedd" oedd y tai lle gallai'r ffoaduriaid lochesu ar eu ffordd, a "conductors" oedd y sawl oedd yn eu tywys.

Un o'r enwocaf o'r conductors oedd Harriet Tubman. Ar ôl dianc ei hun yn 1849, aeth 'nôl a mlaen i'r taleithiau caeth 19 o weithiau dros y ddeng mlynedd nesaf gan dywys rhyw drichant allan o'u caethiwed. Defnyddiodd sawl ystryw i groesi'r ffin ond dim byd mor ddyfeisgar a'r hyn a wnaeth Henry "Box" Brown; cauodd ei hun mewn cratsh a chael cyfeillion i'w bostio i'w ryddid!

Nid yw'n hysbys os oedd Robert Everett a'i deulu yn rhan o'r rhwydwaith hyn - ond gan fod cyfrinachedd mor bwysig, fyddai o ddim yn rhywbeth i'w drafod yn agored beth bynnag. Serch hynny, mae ambell gofnod fod cyn-gaethweision wedi ymweld â'i dy, a bod aelodau ei gapel yn nhalaith Efrog Newydd wedi cael eu hysbrydoli gan anerchiad cyn-gaethwas o'r enw George French.

Mae yn debygol mai dyma y tro cyntaf erioed y gwelwyd caethwas yn un o gapeli'r Cymry yn yr ardal yma. Y Dyngarwr, Ionawr 1843