S4C - DUDLEY

Y PASG

I lawer, mae cyfnod y Pasg yn golygu diwedd misoedd oer a thywyll y gaeaf, a dechrau tywydd gwell.

Erbyn hyn, mae’n draddodiad i bobi teisennod Grawys ar gyfer y Pasg, ond yn wreiddiol fe’u gwnaethpwyd ar gyfer pedwerydd Sul y Grawys. Adnabuwyd y diwrnod hwn naill ai fel Sul y Mamau ynteu Sul Ymborth, oherwydd i’r rheolau ynglyn ag ympryd y Grawys gael eu llacio ar y diwrnod hwnnw.

Mae’r deisen Rawys yn deisen ffrwythau â gorchudd trwchus o bâst almwn neu eisin. Weithiau roedd y gorchudd yn gymysgedd o flawd a dwr wedi’i liwio â saffrwm. Byddai’r teisennod Grawys cynharach â golwg tebycach i fisgedi oherwydd eu maint â’u trwch.

Roedd dydd Sul y Mamau yn adeg ynghanol ympryd hir y Grawys a neilltuwyd ar gyfer ymlacio a mwynhad. Yn yr hen ddyddiau, byddai morwynion ifanc a oedd yn gweithio i ffwrdd o’u cartrefi yn cael rhwydd hynt gan eu meistri er mwyn ymweld â’u mamau ar y diwrnod arbennig hwn, a byddent yn pobi teisien Rawys fel anrheg. Yn ôl traddodiadau cynharach byddai’r deisen yn cael ei bwyta ar y diwrnod hwn, ond yn ddiweddarach fe ddaeth yn arferiad i gadw’r deisen am wythnos tan Sul y Pasg.

Byddai cadw’r deisen am yr wythnos hon yn cael ei weld fel prawf o sgiliau coginio’r ferch ifanc: cawsai hi ei hystyried yn gogyddes dda pe tasai’r deisen yn cadw ei blas a’i lleithder hyd at Sul y Pasg. Yn ffodus, mae gan deisennod ffrwythau enw da am gadw’n dda, ac roedd hyn yn gymorth mawr i’r merched!

Fe ddaw’r enw Seisnig ‘simnel’ o’r hen air Ffrengig ‘simenel‘, sy’n tarddu o’r gair Lladin am y blawd gorau i bobi teisennod, ‘simila’. Fodd bynnag mae chwedl i egluro’r enw, sy’n adrodd hanes Simon a’i wraig Nell yn dadlau ynglyn â’r ffordd orau i wneud teisen ar gyfer Sul y Mamau: ai ei phobi ynteu ei berwi? Yn y diwedd, fe ddefnyddion nhw’r ddau ddull, ac fe alwyd y deisen ar ôl eu henwau hwythau – Sim-Nell!

Fel afer byddai pen y deisen yn cael ei addurno gydag 11 neu 12 o beli pâst almwn, i gynrychiolu’r apostolion, a thanlinellu arwyddocâd crefyddol y gacen. Ni chredai’r rhan fwyaf o bobl fod Jwdas yn haeddu lle ar y deisen, er bod yn well gan rai i gynnwys yr apostolion i gyd. Un traddodiad oedd i gerfio darlun o’r Iesu ynghanol y deisen, gyda’r 11 ynteu 12 o beli yn amgylchynu’r ddelwedd.

Heddiw, fe addurnir teisiennod Grawys gydag eitemau amrywiol fel blodau crisialog (fel arfer, fioledau neu friallu) neu gywion ac wyau lliwgar wedi’u gwneud allan o eisin, siocled ac ati.