• Amlinelliad o Hanes Mêl
• Mêl a Iechyd
• Mêl a Choginio

MÊl SUT Y'I CYNHYRCHIR?

• Ystyrir y cwch gwenyn yn un o’r ffatrïoedd mwyaf effeithiol ar wyneb ddaear. Er mwyn cynhyrchu un pwys o fêl, mae gofyn i’r gwenyn gasglu neithdar o oddeutu dwy filiwn o flodau. Er mwyn cyflawni’r gamp ryfeddol hon, mae’n rhaid i’r gwenyn deithio pellter enfawr ­ o gwmpas 90,000 o filltiroedd i gyd!



• Ar gyfartaledd, ni fydd un wenynen yn cynhyrchu ond 12fed ran o lwy-de o fêl yn ei bywyd, ond bydd yn ymweld â chymaint â 50 i 100 o flodau ar bob taith gasglu neithdar. Mae’n bosibl i’r wenynen deithio hyd at 6 milltir ar ei thaith, er fod milltir neu ddwy yn fwy arferol. Mae’r rhifau hyn yn dod yn fwy rhyfeddol pan fyddwch yn sylweddoli y cynhyrchir un filiwn o dunelli o fêl bob blwyddyn ar draws y byd.



• Wedi i’r wenynen ddarganfod ffynhonnell gyfoethog o neithdar mae’n dychwelyd i’r cwch gwenyn ac yn hysbysu’r gweddill o’r lleoliad drwy berfformio ‘dawns’. Mae’r wenynen yn dangos y cyfeiriad i’r blodyn mewn perthynas i’r haul, ac wedyn mae’r math o ddawns yn dangos y pellter.



• Er mwyn i’r cwch gwenyn ffynnu, mae’n rhaid iddo fod yn drefnus, â phob un o’r gwenyn â’i swydd briodol. Mae’r drefn gymdeithasol fel a ganlyn:
  
  Mamwenynen: brenhines y drefedigaeth, yr unig un benywaidd sy’n gallu cenhedlu, a mam y gwenyn eraill yn y cwch. Gall y famwenynen ddodwy dros 1500 o wyau bob dydd, a hi sy’n rheoli rhyw ei disgynyddion. Mae’r famwenynen yn byw am rwng un a thair blwyddyn.
  
  Gwenynen Ormes (Drone): yn aml fe gyfeirir at rhain, y gwenyn gwrywol, fel ‘y llanciau diog’. Unig bwrpas y gwenyn gormes yw i gyplu â’r famwenynen, ac unwaith i hynny ddigwydd maent yn marw bron ar unwaith. Bydd y famwenynen yn cyplu â chwech neu fwy o wenyn gormes dros gyfnod o sawl diwrnod.
  
  Gweithwraig / Gwenynen weithgar: mae enw hon yn dweud y cyfan, ac mae ei chyfraniad a’i phwysigrwydd yn ganolog i lwyddiant y cwch gwenyn. Y gweithwragedd sy’n adeiladu a chynnal y nythod allan o gwyr a gynhyrchir gan chwarennau ar eu cyrff. Y gweithwragedd sy’n rheoli tymheredd y nyth (33.9ºC); sy’n troi’r neithdar yn fêl drwy ymageru’r dwr; ac yn amddiffyn y cwch gyda’u bywydau wrth ddefnyddio’u colynnau (stings). Mae’r gweithwragedd yn gadael y cwch i gasglu neithdar, paill, dwr ac yn y blaen. Ar ben hyn i gyd maent yn gyfrifol am fwydo’r drefedigaeth gyfan, am lanhau’r nyth ac am ofalu am yr ifanc. Gwir nad yw’r unigolion yn gwneud y swyddi hyn i gyd ar yr un pryd, ond maent yn graddio o swydd i swydd, gan ddechrau fel glanhawyr, wedyn symud ymlaen i fod yn nyrsys, ac wedyn yn wneuthurwyr mêl a chwyr. Yn y diwedd mae’r gweithwyr yn dod yn amddiffynwyr y cwch cyn cyrraedd y swydd derfynol, o chwilota am neithdar ar y tu-allan. Mae pob trefedigaeth yn cynnwys degau o filoedd o wenyn gweithgar. Ar gyfartaledd, mae’r gweithwragedd yn byw am chwe wythnos, ond os ydynt yn cael eu geni’n hwyr yn y tymor, byddant yn byw tan y gwanwyn, am na allant weithio tan hynny.



• Pwrpas cyhyrchu mêl yw i fwydo’r drefedigaeth dros fisoedd y gaeaf. Mae angen rhwng 20 a 30 o bwysau o fêl ar bob cwch gwenyn i bara trwy aeaf arferol, er y bydd trefedigaeth lwyddiannus yn cynhyrchu hyd at dair gwaith hynny. Y mêl ychwanegol hwn sy’n cael ei gasglu gan ddynion i’w fwyta.



• Mae’r proses o gynhyrchu mêl fel a ganlyn:
  - Wedi i drefedigaeth wenyn gael ei sefydlu (naill ai mewn nyth yn y gwyllt neu mewn cwch ar gyfer cynhyrchu mêl yn fasnachol) mae’r gwenyn gweithgar yn mynd allan i chwilota am y ffynhonnell agosaf o neithdar.
  - Wedi dod o hyd i’r neithdar, mae’r sgowtiau yn dychwelyd i’r cwch i hysbysu’r gweddill am ei leoliad trwy wneud eu ‘dawns’ a thrwy rannu blas bychan o’r neithdar.
  - Dyma lle mae gwaith y drefedigaeth yn dechrau o ddifrif. Mae’r chwilotwyr yn hedfan i ffwrdd i’r ffynhonnell ac yn dychwelyd gyda’r neithdar wedi’i storio mewn coden arbennig.
  - Yn ôl adref, mae’r chwilotwyr yn dosbarthu’u llwyth i’r gwenyn gweithgar y tu-fewn i’r cwch. Yma, fe drosglwyddir y neithdar gan y gwenyn o geg i geg nes i’r rhan fwyaf o ddwr sydd ynddo ymageru, i lawr i gyfran o lai na 20%. Gydag ychwanegiad ensymau arbennig, y mae’r neithdar yn newid yn fêl.
  - Fe roddir y mêl wedyn i mewn i gellau arbennig i’w gadw (y rhain sy’n creu’r crwybr [honeycomb] maes o law) cyn cael eu selio â chap bychan o gwyr.



• Ar gyfer ei ddosbarthu’n fasnachol, fe gymerir y mêl yn syth o’r "gwneuthurwyr" a’i rhoi mewn jar. Felly mae’n blasu’n union yr un fath allan o’r jar ag yw e oddi ar y crwybr. Mae gan fêl y rhinwedd ffodus ei fod yn gynnyrch hollol naturiol, ac mae’r cyfuniad o dros 180 o gemegau a rhinflasau sydd ynddo yn sicrhau nad oes modd creu mêl yn artiffisial. Felly ceir cannoedd o wenynfeydd ledled y byd yn gweithio yn y ffordd draddodiadol er mwyn ateb y gofyn am fêl.



• Nid yn unig y mae gwenyn yn gyfrifol am greu cynnyrch mor arbennig ac mor naturiol, ond hwy hefyd sy’n bennaf gyfrifol am ein gallu i ddod o hyd i nifer fawr o fwydydd eraill. Mae gwenyn yn peillio o leiaf 80% o’r planhigion sy’n cael eu peillio gan bryfed, ac mae’r rhain yn gwneud i fyny trydedd rhan o’n hymborth. Mae angen paill ar wenyn i fwydo eu hieuainc ac wrth iddynt gasglu’r hyn sydd angen arnynt, maent yn lledaenu’r paill o un planhigyn i’r nesaf, ac felly yn eu ffrwythloni. Tra’n chwilota am baill a neithdar, fe all un wenynen beillio o gwmpas 18,000 o flodau y dydd.



• Felly peidiwch ag anghofio bod gwenyn mêl yn cyflawni gwasanaeth rhyfeddol i ni, a byddwch yn ofalus i beidio â lladd gwenynen os ydych yn dod ar draws un. Pe bai un yn hedfan tuag atoch, peidiwch ag ofni. Nid ydynt yn ymosodol, ac eithriad yw iddynt bigo ond pan fyddant yn cael eu herio. Bydd y gwenyn yn hedfan i ffwrdd pan sylweddolant nad oes gennych unrhyw neithdar neu baill, am nad oes ganddynt ddiddordeb mewn unrhywbeth arall. Maent yn gwneud cymwynas fawr â ni, felly cofiwch fod yn gyfeillgar wrthynt!