Mae’r rhubanau o dai teras sy’n nodweddiadol o Dde Cymru yn un o’r delweddau mwyaf cyfarwydd am Gymru, gan ddwyn i gof yr ystrydebau o byllau glo, "How Green was My Valley?" a chorau meibion. Bellach mae’r glofeydd wedi’u cau a’r corau yn llai amlwg, ond mae’r tai yno o hyd, gan ddarparu tai clyd i deuluoedd Cymreig.

Ond er i’r math yma o dy fod yn un tra chyffredin, mae’n anodd tu-hwnt i ddod o hyd i dy oes Victoria sydd â’i stôf fawr haearn a’r nodweddion gwreiddiol. Gan fod cynifer o’r tai wedi’i hadnewyddu, diolch yn enwedig i gymorthdaliadau’r cyngor, does dim llawer ar ôl yn eu cyflwr gwreiddiol. Lle yn yr hen ddyddiau byddai un yn gweld tai-brics-coch, pob un â ffenestri codi tebyg, nawr maen nhw i gyd â "pebbledash" brown â ffenestri uPVC.

Ond fe lwyddodd Y Tŷ Cymreig i ddod o hyd i dy traddodiadol yn Llwynypia sydd â’i olwg wreiddiol a hefyd yr awyrgylch cywir – cartref croesawgar oes Victoria. Cafodd y tŷ hwn ag wyneb dwbl ei adeiladu ar gyfer prif beiriannydd y glofeydd lleol, ac fel canlyniad mae’r tŷ’n cynnwys labordy ar gyfer profi safon y glo. Roedd y perchennog cynt wedi gwrthod cymorthdaliadau i adnewyddu’r tŷ, ac felly dyma’r unig dy yn y dref nad oedd wedi’i drawsnewid. Fel canlyniad fe ddarganfu David a Pat Roberts nifer o nodweddion gwreiddiol annisgwyl pan brynon nhw’r tŷ a dechrau ei addasu mewn modd cydymdeimladol.

"Roedd y tŷ mewn cyflwr dychrynllyd pan gyrhaeddom ni – roedd yn wir â theimlad bwganllyd" meddai Pat. "Roedd planhigion yn tyfu trwy’r ffenestri a oedd wedi’u torri. Ond roeddwn yn dwli ar yr hen ddrysau a’r llefydd tân, a’r teimlad mai dyma dy â chanddo lawer o hanes."

Roedd y ffenestri codi wedi pydru, felly roedd yn rhaid creu rhai o’r newydd ag union yr un cynllun gyda’r ‘sashes’ wedi’u gosod. Cymryd y paent cyfoes oddi ar y llefydd tân gwreiddiol, er mwyn gweld yr haearn bwrw. Yn fuan roedd y cymdogion wedi clywed am y cynllun ac yn cynnig darnau o’u tai eu hunain, neu’n awgrymu llefydd lle gellid dod o hyd i greiriau pensaernïol achubedig.

Cafodd y labordy Victorianaidd ei drawsnewid i fod yn gegin fawr, gyda’r ffenestri mawr yn goleuo’r cyfan. Adferwyd ffwrn haearn enfawr i fod yn galon y tŷ unwaith yn rhagor, ac mae hyd yn oed hen gramoffon yng nghornel yr ystafell, sydd o hyd yn diddanu’r perchenogion.